Call Center: 086-898-5950, 032-433-709
Fax: 032-433-709
Email: hrm@hrmeservice.com

การพัฒนาทุนมนุษย์ กลไกการขับเคลื่อนขององค์การ

โดย รศ.ดร.พยอม วงศ์สารศรี

องค์การทุกองค์การจะประสบผลสำเร็จและบรรลุจุดหมายปลายทางที่กำหนดได้นั้น การใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ในองค์การอย่างมีประสิทธิภาพนับว่ามีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง ซึ่งบรรดาทรัพยากรในองค์การนั้นประกอบด้วยคน เงิน วัสดุอุปกรณ์ เทคโนโลยีและข้อมูล ได้รับการกล่าวถึงว่ามีบทบาทที่สำคัญยิ่ง แต่อย่างไรก็ตาม คนก็ยังคงเป็นปัจจัยสำคัญระดับแนวหน้าที่นำความสำเร็จมาสู่องค์การทุกองค์การ

คนหรือที่เรียกว่า “ทรัพยากรมนุษย์” เป็นผู้สร้างสรรพสิ่งทุกอย่าง จนกระทั่งกลายเป็นผลผลิตหรือการบริการที่นำองค์การไปสู่ความสำเร็จและเป็นการฉายภาพลักษณ์ที่ดีขององค์การสู่สาธารณชน โดยทั่วไปคนแต่ละคนมีลักษณะหลากหลายแตกต่างกันในด้านความรู้ ทักษะ ทัศนคติ ซึ่งเป็นคุณลักษณะที่สำคัญในการปฏิบัติภารกิจต่างๆ ให้องค์การบรรลุเป้าหมาย การดำเนินการให้บุคคลสามารถสร้างสรรค์งานอย่างมีประสิทธิภาพนั้น ต้องอาศัยความสามารถทางการบริหารทรัพยากรมนุษย์ในองค์การ ซึ่งความสามารถทางด้านการบริหารของผู้บริหารตั้งแต่ระดับต้นจนถึงระดับสูง ล้วนแต่จำเป็นที่จะต้องจัดสิ่งแวดล้อมที่สนับสนุนประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรมนุษย์อย่างชาญฉลาดให้แก่องค์การ เพราะทุนมนุษย์เป็นทุนทางสังคม (Social Capital) ที่มีคุณค่าสร้างประโยชน์นานัปการแก่สังคม ดังนั้น การมุ่งปลูกฝังแนวความคิดและจิตสำนึกให้ผู้บริหารเปลี่ยนมุมมองที่เคยมองมนุษย์เป็นเพียงกำลังแรงงานมาเป็นการมองมนุษย์อย่างมีคุณค่าที่สามารถสร้างสรรค์ประโยชน์อย่างมหาศาลต่อองค์การ จึงเป็นสิ่งที่มีความจำเป็นอย่างยิ่ง ทั้งนี้ เพราะทรัพยากรตามความหมายในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถาน (2525) ได้อธิบายความหมายว่า สิ่งทั้งปวงอันเป็นทรัพย์หรือกล่าวได้ว่าสิ่งทั้งปวงที่ถือว่ามีค่า แต่ระยะหลังคำที่มีความหมายในรูปของการลงทุน การวัดความคุ้มค่าของสินทรัพย์ในองค์การได้รับความสนใจมากขึ้น จึงมีการแพร่กระจายและขยายความคิดคำว่า “ทุนมนุษย์” (Human Capital) ให้มีการยอมรับและนำมาใช้กันอย่างแพร่หลาย
คน (Man) มนุษย์ (Human Being) ทรัพยากรมนุษย์ (Human Resource) และทุนมนุษย์ (Human Capital) เป็นคำที่หลายคนเริ่มสงสัยว่าจะใช้คำไหนถูกต้อง โดยนัยทั่วไปคำทั้ง 4 คำนี้มีความหมายร่วมกับ (Common meaning) ในความเหมือนกันคือ “คน” มีคำถามต่อมาว่า แล้วควรใช้คำไหนจึงเหมาะสม ซึ่งการใช้คำเหล่านี้คงดูที่บริบท (Context) ของเรื่องที่ใช้มากกว่า
คำว่า “คน” ก็ยังใช้ได้ถ้าพูดถึงคุณลักษณะของสิ่งมีชีวิตที่ไม่ใช่สัตว์ที่มีหน้าตาเฉกเช่นที่เรารับรู้กัน มีเพศ เผ่าพันธุ์ เชื้อชาติ มีความต้องการ มีอารมณ์รัก โลภ โกรธ หลง
ส่วนคำว่า “มนุษย์” ก็จะใช้ในลักษณะการยกระดับของคนให้สูงค่าขึ้น เป็นคำที่พัฒนาขึ้นมาให้รู้สึกว่ามีการกล่าวถึงบุคคลที่มีคุณค่าทางจิตใจมากขึ้น
สำหรับคำว่า “ทรัพยากรมนุษย์” ใช้ในความหมายที่มองมนุษย์เป็นสินทรัพย์ (Asset) ที่มีค่าควรได้รับ สรรหา คัดเลือก การธำรงรักษา พัฒนาให้มีคุณค่ายิ่งขึ้น เพื่อเป็นประโยชน์ต่อองค์การและประเทศชาติ
ส่วนคำสุดท้าย “ทุนมนุษย์” ที่เริ่มนำมาใช้กันมากขึ้น ซึ่งถ้าวิเคราะห์คำนี้พัฒนาต่อเนื่องจากทรัพยากรมนุษย์ซึ่งเป็นนัยของความหมายเชิงเศรษฐศาสตร์ (Economics Approach) เป็นนัยของการลงทุน (Investment) ในองค์การ

ดังนั้น คำว่า “ทุนมนุษย์” จึงนำมาใช้มากขึ้นในยุคของการเติบโตอย่างเข้มแข็งของสังคมทุนนิยม (Capitalism) ที่มองการลงทุนขององค์การในทุนมนุษย์ และเป็นยุคของการวัดค่ามนุษย์ให้เห็นเชิงประจักษ์ (Empirical) ยิ่งขึ้น ขณะนี้สังคมกำลังมาถึงยุคที่จะทำอะไรต้องมีคำถามว่าจะใช้เครื่องมือใด ตัวชี้วัด (Indicators) ลักษณะไหนมาวัดกิจกรรมที่ทำ ทั้งนี้ เพื่อตีค่าและบันทึกแสดงผลออกมาให้เห็นชัดเจน

โดยความเป็นจริงการมองมนุษย์มีค่าหรือเป็นทุนมีมานานแล้วในเชิงเศรษฐศาสตร์เรื่องของทุนแรงงานที่เป็นพื้นฐานในการประกอบธุรกิจ ดังนั้น ในวงวิชาการจัดการทรัพยากรมนุษย์ (Human Resource Management) จึงเริ่มพัฒนาการวัดค่ามนุษย์ ซึ่งถือว่าเป็นสินทรัพย์ประเภทจับต้องไม่ได้ (Intangible Asset) ที่องค์การต้องให้ความสนใจและเอาใจใส่ ทั้งนี้ เพราะองค์การยุคปัจจุบันจะถูกวัดและตรวจสอบจัดอันดับด้วยเครื่องมือที่ประกอบด้วยตัวชี้วัดตามเกณฑ์ที่กำหนดไว้ จึงสามารถกล่าวได้ว่าทุนมนุษย์มีความสำคัญในการขับเคลื่อนองค์การให้สามารถแข่งขันและก้าวสู่องค์การชั้นนำได้

นั่นแสดงว่า องค์การใดมีทุนมนุษย์ที่มีคุณภาพ มีคุณลักษณะเหมาะสมกับสมรรถภาพหลัก (Core Competency) ขององค์การ ย่อมทำให้องค์การก้าวไปในทิศทางที่พึงประสงค์ ประกอบกับการก้าวสู่สังคมโลกาภิวัตน์ทำให้องค์การอยู่ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง ซึ่งการเปลี่ยนแปลงได้ก่อให้เกิดวิกฤติการณ์หลายลักษณะ หนึ่งในวิกฤติที่เกิดขึ้นคือ มีการแข่งขันกันสูง บางองค์การไม่สามารถแข่งได้ก็ถดถอยและสลายไป บางองค์การเพียงแต่ต้องการรักษาสถานภาพเดิมให้คงอยู่ และบางองค์การก็จะต้องทำทุกวิถีทางให้องค์การสามารถได้เปรียบการแข่งขัน (Competitive Advantage) ปัจจัยที่องค์การจะก้าวสู่ชัยชนะ การได้เปรียบคู่แข่งคือ การใช้กลยุทธ์ ซึ่งกลยุทธ์นี้ก็คือเทคนิค ยุทธวิธีที่ “มนุษย์” เป็นผู้คิด โดยจะคิดในลักษณะใดก็ตาม นั่นแสดงให้เห็นชัดเจนว่าผู้ที่ขับเคลื่อน ผู้ผลักดัน ผู้คิด คือมนุษย์ที่อยู่ในองค์การนั้น โดยเริ่มตั้งแต่ผู้บริหารระดับสูง คณะกรรมการบริหาร เรื่อยลงมาถึงผู้บริหารระดับต่างๆ จนมาถึงมนุษย์ที่เป็นผู้ปฏิบัติงานโดยตรง ถึงแม้การเปลี่ยนแปลงแนวคิดของคนในองค์การจะเปลี่ยนแปลงมาในรูปต่างๆ แต่ก็ต้องยอมรับว่าในที่สุดจะเปลี่ยนสิ่งใดก็ตาม มนุษย์ต้องมีความรู้ ความเข้าใจ และพร้อมที่จะยอมรับการเปลี่ยนแปลงเพื่อก้าวเดินไปในทิศทางที่องค์การวางไว้

ดังนั้น ถ้าองค์การมีมนุษย์ที่ถือว่าเป็นต้นทุนขององค์การที่มีคุณภาพก็สามารถนำองค์การไปสู่ความมั่งคั่งได้ (Wealthy Organization) ว่ากันแล้วคุณภาพของทุนมนุษย์จะต้องพิจารณาตั้งแต่แรกเกิดจนถึงสิ้นอายุขัย ดังแนวคิดเกี่ยวกับคุณภาพแห่งชีวิต ปฏิทินแห่งความหวัง: จากครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอนของ ดร.ป๋วย อึ้งภากรณ์ ที่พิมพ์ครั้งแรกในสังคมศาสตร์ปริทัศน์ปีที่ 11 ฉบับที่ 10 ตุลาคม 2516 ถ้าผู้ใดได้อ่านและพิจารณาอย่างถ่องแท้ สาระการเขียนเรื่องนี้แม้จะนานมากกว่า 30 ปี แต่แนวคิดไม่ได้ล้าสมัยและยังคงใช้กับสังคมโลกที่มนุษยชาติมีความคาดหวังต่อสิ่งต่างๆ ได้อย่างดียิ่ง
ฝ่ายทรัพยากรมนุษย์ขององค์การจึงต้องวางแผนพัฒนาบุคลากรในองค์การให้มีลักษณะเป็นทุนมนุษย์อย่างแท้จริง นั่นหมายความว่าองค์การจะต้องวิเคราะห์จำแนกแยกแยะและจัดบุคลากรของคนอย่างชัดเจน เพื่อได้คุณลักษณะทุนมนุษย์ที่สามารถแสดงและบันทึกเป็นรายการงบดุล ทุนมนุษย์ขององค์การในรูปแบบของระบบบัญชี ซึ่งทุนมนุษย์ที่สำคัญจะต้องมีลักษณะสนับสนุน กลยุทธ์ขององค์การ ดังนั้น แผนการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์จึงต้องสามารถสร้างให้บุคลากรองค์การมีมูลค่า (Value) เพื่อตีค่าตามเกณฑ์ (Criteria) ที่ตัวชี้วัดระบุไว้ กรณีที่วัดบุคลากรขององค์การว่ามีภาวะผู้นำ (Leadership) จะต้องมีการกำหนดน้ำหนักคะแนนภาวะผู้นำอย่างชัดเจน เช่น ระดับที่ได้คะแนน 5 จะต้องมีพฤติกรรมความเป็นผู้นำในลักษณะใด ระดับที่ได้คะแนน 4 จะต้องมีพฤติกรรมความเป็นผู้นำในลักษณะใด เป็นต้น แต่ละฝ่าย แต่ละแผนกจะต้องมีตัวบ่งชี้ที่แสดงพฤติกรรมอย่างชัดเจน และท้ายสุดพฤติกรรมจะต้องถูกตีค่าออกมาเป็นผลลัพธ์ (Result) ที่แสดงคุณภาพของฝ่ายหรือแผนกนั้นๆ

สิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างชัดเจนคือ คนในยุคปัจจุบันจะต้องพัฒนาตนให้เป็นผู้ที่มีความสามารถอย่างแท้จริงในการทำงาน เพราะองค์การทุกองค์การจะจัดทำความสามารถหลักหรือสมรรถภาพหลัก (Core Competency) เพื่อเป็นเกณฑ์ที่แสดงให้เห็นถึงคุณลักษณะของบุคลากรที่ทำงานว่า ต้องมีความพร้อมในการเป็นกลไกขับเคลื่อนให้องค์การรุดหน้า คุณลักษณะของคนที่จะเป็นทุนมนุษย์ในยุคใหม่ต้องมีความสามารถอย่างสมบูรณ์ตามกลยุทธ์ที่องค์การกำหนดไว้และต้องมีลักษณะเด่นชัดในการปรับตัว เปลี่ยนแปลงให้ตนเองมีมูลค่าเพิ่ม (Value Add) อย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่อง

การลงทุนกับบุคลากรในองค์การจึงมีความหมายและมีความสำคัญ มิฉะนั้นจะทำให้องค์การไม่สามารถเจริญเติบโตไปในทิศทางที่ตั้งเป้าหมายไว้ โดยเฉพาะที่สำคัญจะทำให้องค์การใช้เม็ดเงินในการพัฒนาบุคลากรให้มีศักยภาพไปในลักษณะผิดทิศทาง แนวทางการลงทุนมนุษย์ในสังคมใหม่เพื่อประโยชน์สูงสุดขององค์การคือ การสร้างสังคมในองค์การให้เป็นองค์การแห่งการเรียนรู้ (Learning Organization) เพื่อให้บุคลากรเกิดการเรียนรู้ในองค์การ (Organization Learning) ทั้งนี้ เป็นการสอดคล้องกับสังคมปัจจุบันที่เป็นสังคมฐานความรู้ (Knowledge-Base Society) ที่ถือว่าความสามารถของคนเป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาองค์การให้มีความสามารถในการแข่งขัน

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ต้องระวังในสังคมทุนนิยม การมองคนเป็นทุนมนุษย์ก็จะต้องบูรณาการคุณค่าของความเป็นคน การสร้างบรรยากาศในองค์การเพื่อเสริมสร้างขวัญกำลังใจในการทำงาน จะเป็นการปลูกฝังค่านิยมในการทำงานด้วยการมุ่งมั่นสู่ความสำเร็จอย่างดีเยี่ยม (Excellence) และเปี่ยมด้วยการมีความสุขในการทำงาน การทำให้มนุษย์เป็นทุนมนุษย์จะต้องผสมผสานการพัฒนาความรู้ ความสามารถ ความรอบรู้ และลุ่มลึกเกี่ยวกับสภาพแวดล้อมภายในองค์การและภายนอกองค์การอย่างลึกซึ้ง ตลอดจนการมีฐานคติทางจริยธรรมที่ชัดเจน ถ้าทำได้ในลักษณะนี้ องค์การจะเป็นองค์การที่พร้อมจะก้าวเดินไปสู่จุดหมายปลายทางคือ ความเจริญเติบโตขององค์การและเป็นความเจริญเติบโตที่นำประเทศไปสู่ความมั่นคงสามารถแข่งขันกับนานาประเทศได้

กล่าวโดยสรุปคือ ทุนมนุษย์เป็นสิ่งที่องค์การต้องให้ความสนใจ ตั้งแต่การสรรหาคัดเลือก ธำรงรักษาและพัฒนา เพื่อให้ได้ทุนมนุษย์ที่มีคุณค่าแก่องค์การอย่างแท้จริง ในที่นี้ผู้เขียนจะไม่ขอกล่าวระบบการพัฒนามนุษย์จากครอบครัว สถาบันการศึกษา แต่เมื่อองค์การคัดเลือกเข้ามาแล้วจะต้องให้ความสนใจจัดกิจกรรมพัฒนาอย่างจริงจัง ต่อเนื่องสม่ำเสมอ ถึงแม้จะต้องใช้เงินลงทุนกับส่วนนี้มากก็ตาม ก็จะต้องดำเนินการโดยวิเคราะห์สมรรถภาพหลักขององค์การท่านว่าคืออะไร คุณลักษณะของคนที่มีความสามารถในการปฏิบัติงานให้เป็นไปตามสมรรถภาพหลักควรเป็นอย่างไรและความรู้ประเภทใด การอบรม หรือการพัฒนารูปแบบใดที่สามารถดำเนินการให้บรรลุความสำเร็จได้ (Mastery Learning) อย่าได้คิดรอคอยระบบการศึกษา อะไรที่ท่านทำได้จะต้องทำก่อน บางครั้งองค์การของท่านจะกลายเป็นผู้นำ (Leader Organization) กระตุ้นองค์การต่างๆ ให้ดำเนินการสร้างโรงเรียนในองค์การเพื่อผลิตบุคคลที่ท่านต้องการ เมื่อถึงเวลานั้นระบบการศึกษาอาจต้องวิ่งตามท่าน บางครั้งถ้าเราปรารถนาต้องให้ทุกส่วนพร้อม แล้วจึงดำเนินการก็อาจทำให้เสียโอกาสในเป้าหมายสูงสุด (Ultimate Goal) ที่ตั้งไว้

เราเชื่อว่าทุกท่านยอมรับความสำคัญของทุนมนุษย์ในองค์การ ดังนั้น ภารกิจที่ตามมาจากการยอมรับคือการลงมือปฏิบัติ ลงมือพัฒนาทุนมนุษย์ในองค์การของท่านอย่างจริงจังอย่างมีเป้าหมาย อย่างเป็นระบบ อย่างเป็นกระบวนการ และอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเราเชื่อว่าท่านต้องประสบความสำเร็จตามเจตนารมณ์อย่างแน่นอน